Можна, канешне, сказаць, што не пасьпелі, што ў архівы КДБ пускаюць толькі “избранных”… Але ці можа гэта быць апраўданьнем? Нельга бяз зайздрасьці глядзець на працу ўкраінскіх гісторыкаў, якія грунтоўна распрацоўваюць гісторыю ОУН, УПА, пішуць кнігі пра Я. Канавальца, С. Бандэру, Р. Шухэвіча. А ў нас?.. Вялікі дзякуй украінцу гісторыку Ўл. Гуленку, які ўжо шмат гадоў вывучае “белыя плямы” II-ой сусьветнай вайны на Беларусі. А што беларусы? Праф. А. Хацкевіч працягвае рэабілітоўваць польскую Армію Краёву, але адначасна фашысьціць беларускі нацыянальны рух. Дарэчы, чамусьці вывучэньне дзейнасьці АК на Беларусі больш за ўсё займае беларускіх гісторыкаў. А іх функцыі пераймаюць розныя “спэцыялісты” з “Советской Белоруссии”, “Мы и время”. І яны ізноў льюць бруд на беларускіх патрыётаў, не падзяляючы іх і сьвядомых калябарантаў.

Можа тады ёсьць сэнс перавыдаць эмігранцкія кнігі: “Другі Ўсебеларускі Кангрэс”, “За Дзяржаўную Незалежнасьць Беларусі” (зборнікі дакумэнтаў), “Пад знакам Пагоні” (успаміны) Я. Малецкага? Але спроба перавыдаць кнігу Я. Найдзюка і І. Касяка “Беларусь учора і сяньня” скончылася арыштам гатовага да продажу накладу! Што ж не спадабалася цэнзарам? Можа тое, што “на зьмену фашыстоўскай прыйшла расейска-бальшавіцкая акупацыя”? Як бачым, гісторыя, як і раней, залежыць ад палітыкі. Асабліва пільна аберагаюць гэтыя цэнзары гісторыю II-ой сусьветнай вайны на Беларусі. Вельмі яны баяцца, што праўда пра тыя часы можа не спадабацца ўсходняму суседу. Вось гісторыкі й ня хочуць займацца некаторымі тэмамі, альбо займаюцца, але не друкуюць вынікі сваёй працы. Чакаюць палітычных зьменаў. Як кажуць, куды вецер падзьме…

А пакуль маўчаць нашыя гісторыкі, паміраюць апошнія сьведкі і ўдзельнікі ўспомненых падзей. Пры ўладзе камуністых яны маўчалі, маўчаць і цяпер. Яны забяруць з сабою ў магілу сьведчаньні пра сапраўдную дзейнасьць савецкіх партызанаў, пра Беларускую Народную Партызанку, Беларускую Краёвую Абарону… І калі праз пяць, або дзесяць гадоў нарэшце пачнецца пісацца праўдзівая гісторыя, дык яна будзе значна бяднейшая бяз гэтых сьведчаньняў. Так, як сёньня гісторыя вайны паказана толькі з аднаго боку — расейскага. Калі ж мы зірнем на яе “беларускімі вачыма”?

Але ня трэба думаць, што гэта адбываецца толькі ў нас. Падобнае становішча назіраецца і ў Сэрбіі. Вось што лідэр сэрбскіх дэмакратаў Вук Драшкавіч сказаў у інтэрвію “Комсомольской правде”:

“Вы ведаеце, што сэрбы-камуністы забілі болей сэрбскіх сьвятароў, чымсьці харвацкія ўсташы? У 1944-1945 гадох яны зьнішчылі 250 тысяч чалавек. За тры дні ў кастрычніку 44-га бяз суда было расстраляна 12 тысяч: прафэсары, акадэмікі, акцёры, сьвятары. Сэрбскі народ згубіў свае духоўныя вышыні… Але ён (прэзыдэнт Сэрбіі Слабадан Мілошавіч — С. Д.) не дае расказаць праўду пра злачынствы партызанаў. Да гэтага часу злачынцы жывуць у фэшэнебельным раёне Бялграда…” (КП, 1993, 13 кастрычніка).

Мы яшчэ мала ведаем пра бальшавіцкі тэрор пасьля ліпеня 1944 г. Чамусьці ў нас больш успамінаюць тэрор даваенны, а паваенны закранаюць мімаходзь. Чаму так? Можа таму, што пасьля вайны ён быў яшчэ страшнейшы, чымсьці ў 20-30-ыя гады? А можа і таму, што тэрор гэты выклікаў моцны і адчайны ўзброены супраціў народа бальшавікам?..

У 1950 г. у Парыжы былі выдадзеныя ў французскім перакладзе ўспаміны былога іспанскага камуністычнага генэрала Валентына Ганзалес (пад псеўданімам “Земляроб”) “Жыцьцё і сьмерць у СССР”. Генэрал Ганзалес пасьля грамадзянскай вайны ў Іспаніі выехаў у СССР, дзе неўзабаве трапіў у бальшавіцкія лягеры. У 1949 г. яму ўдалося ўцячы адтуль на Захад.

У сваіх успамінах ён піша і пра Беларусь. Ген. Ганзалес цьвердзіць, што з усіх савецкіх рэспублік Беларусь пацярпела ад НКВД найбольш. У гадох 1944-1946 на Беларусі адбыліся тры вялікія “чысткі” насельніцтва. У 1944 “чысьцілі” пад закідам шпіянажу і пераважна расстрэльвалі. Расейскае войска пад кіраўніцтвам НКВД расстрэльвала нават 13-гадовых дзяцей. У 1945 г. адшуквалі “здраднікаў Радзімы” і вывозілі ў Сібір. Ген. Ганзалес цьвердзіць, што зь Беларусі было вывезена каля мільёну чалавек. У 1946 г. адбылася найбольш лютая “чыстка” насельніцтва, калі мноства народу было вывезена ў Сібір і разьмешчана ў мясцовых канцэнтрацыйных лягерах.

У Смаленску на прасторы каля 150 км кв. у 1948 г. было назганяна больш за 62000 нявінных людзей. Там іх рассартоўвалі па розных раёнах Сібіры на прымусовыя работы. Найбольш пацярпела Віцебшчына, бо там падчас нямецкай акупацыі была школа “Абвэру”. У мясцовым лягеры знаходзілася больш 55000 вязьняў. У Вязьме было загнана за калючы дрот 18000 чалавек. Апрача гэтага, больш чым 90000 арыштаваных было ў канцлягерах, што знаходзіліся ў ваколіцах Менску, Рагачова, Калінкавіч, Крычава, Баранавіч і Глыбокага. Працавалі там людзі па 12-14 гадзінаў у дзень і атрымоўвалі па 100 грамаў хлеба. Усе вязьні былі асуджаныя фактычна на павольную сьмерць.

Вось гэткія ўспаміны напісаў ген. Ганзалес. Можна паставіць пад сумненьне некаторыя факты, пададзеныя аўтарам, але існаваньне канцэнтрацыйных лягероў на Беларусі пасьля вайны — гэта рэальны факт. Але да сёньняшняга дня пра гэта ня ведаюць маладыя пакаленьні, а дзяды нашыя ня хочуць успамінаць тыя часы, бо гэта выклікае боль і страх...

Прыйдзе час, калі мы даведаемся пра дзесяткі пасьляваенных Курапатаў і на магілах бязьвінных ахвяраў чырвонага фашызму будуць пастаўленыя крыжы. А дзеля набліжэньня гэтага дня, мы павінны ўжо сёньня змагацца за праўду пра ваенныя і пасьляваенныя падзеі на Беларусі. Гэта наш абавязак перад Богам, перад гісторыяй, перад памяцьцю мільёнаў ахвяраў акупантаў з Захаду і Ўсходу.